Aile konutu nedir?
Aile konutu, eşlerin ve varsa çocukların ortak yaşamlarını geçirdikleri, yaşamsal faaliyetlerinin merkezinde yer alan evdir. Burada belirleyici olan tapu kaydındaki mülkiyet değil, ailenin bu konutu sürekli ve fiilen barınma amacıyla kullanıyor olmasıdır. Bir ailenin aynı anda birden fazla taşınmazı olabilir; ancak bunların yalnızca biri aile konutu niteliği taşır. Yazlık, kiraya verilen daire ya da boş tutulan taşınmaz bu kapsama girmez.
Konutun eşlerden hangisinin adına kayıtlı olduğu bu nitelemeyi değiştirmez. Tapuda yalnız bir eşin adı yazılı olsa dahi, diğer eşin konut üzerindeki korunan menfaati devam eder. Bu nedenle aile konutu kavramı, mülkiyetten ayrı, ailenin yaşam düzenine bağlı bir statüdür.
Eşin açık rızası gereken işlemler
Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi uyarınca, malik olan eş, diğer eşin açık rızası olmadan aile konutuyla ilgili bazı işlemleri yapamaz. Bunların başında konutun satışı gelir. Satış sözleşmesi kurulurken diğer eşin onayı aranır; bu onay olmadan yapılan devir işlemi hukuken sorun doğurur.
Rıza aranan işlemler satışla sınırlı değildir. Konutun kira sözleşmesinin feshi, konut üzerinde ipotek ya da benzeri bir sınırlı ayni hak kurulması da diğer eşin onayına bağlıdır. Yani malik eş, konutu teminat göstererek kredi kullanmak istediğinde de karşı tarafın açık rızasına ihtiyaç duyar. Buradaki “açık rıza”, üstü kapalı bir kabulle değil, net biçimde ortaya konan bir onayla sağlanır.
Tapuya aile konutu şerhi nasıl konur?
Eşin rızası gerektiren bu koruma, taşınmazın tapu kaydına işlenen bir şerhle görünür hâle getirilir. Aile konutu şerhi, konutun kayıtlı olduğu tapu müdürlüğüne başvurularak istenir. Erzurum’da bu başvuru, taşınmazın bağlı bulunduğu Erzurum Tapu Müdürlüğüne yapılır ve şerh, kayda eşlerden birinin talebiyle işlenebilir.
Şerhin işlenmiş olması, konutun aile konutu niteliğini üçüncü kişilere karşı da belirgin kılar. Böylece bir alıcı ya da kredi veren kurum, tapu kaydını incelediğinde taşınmazın korunan bir konut olduğunu görür. Şerh konmamış olsa bile konutun aile konutu niteliği kendiliğinden ortadan kalkmaz; ancak şerh, durumu açıkça ortaya koyarak ileride çıkabilecek tartışmaları azaltır. Bu nedenle şerh, iyi niyet iddialarının önünü kapatan pratik bir koruma aracı olarak görülür.
Rıza alınmadan yapılan işlemlerin sonucu
Diğer eşin açık rızası alınmadan yapılan bir satış, ipotek ya da kira feshi işlemi, rızası aranan eş bakımından geçerli sayılmaz. Rızası alınmayan eş, işlemin kendisine karşı sonuç doğurmasına engel olabilir ve duruma göre tapudaki değişikliğin düzeltilmesini talep edebilir.
Bu sonuç, konutun satıldığı üçüncü kişinin durumdan haberdar olup olmamasına göre farklı değerlendirilebilir; ancak tapuda aile konutu şerhi bulunuyorsa, alıcının durumu bilmediğini ileri sürmesi güçleşir. İşlemin akıbeti, somut olayın koşullarına ve ilgili delillere göre mahkemece belirlenir. Bu nedenle rıza eksikliğinin sonuçları her olayda aynı biçimde ortaya çıkmaz; dava açılması gereken hâllerde süre ve usul kurallarına dikkat etmek önemlidir.
Uyuşmazlıkta başvurulacak mahkeme
Aile konutuyla ilgili uyuşmazlıklar, aile hukukundan doğan diğer pek çok konu gibi aile mahkemelerinin görev alanına girer. Erzurum’da bu tür davalar, Erzurum Adliyesi bünyesindeki Erzurum Aile Mahkemesinde görülür. Konutun bulunduğu yer ve tarafların durumu, yetkili mahkemenin belirlenmesinde rol oynar.
Rıza alınmadan yapılan bir işlemle karşılaşan eşin, hak kaybı yaşamamak için kanunda öngörülen süre içinde harekete geçmesi gerekir. Dava açmadan önce tapu kaydının, varsa şerhin ve işleme ilişkin belgelerin toplanması süreci kolaylaştırır. Her olayın kendine özgü ayrıntıları bulunduğundan, konutla ilgili bir işlem yapılmadan ya da yapılmış bir işleme itiraz edilmeden önce durumun ayrıntılı değerlendirilmesinde yarar vardır.
Bu yazı, aile konutu şerhi ve eşin rızası konusundaki genel bilgileri aktarmak amacıyla, Av. Harun Raşit Özdemir’in katkılarıyla hazırlanmıştır; konuya ilişkin ek açıklamalar avharunrasitozdemir.com adresinde yer alıyor.